Pomocowy wernakularyzm Shigeru Bana

Shigeru Ban angażuje się w projekty humanitarne skierowane do ludzi, którzy ucierpieli w wyniku katastrof naturalnych i konfliktów zbrojnych. Pomoc polega na zapewnieniu doraźnego lub długoterminowego schronienia. Przy tej działalności Shigeru Ban poszukuje współpracowników jak najbliżej miejsca, w którym realizacja architektury humanitarnej byłaby wskazana. Po nawiązaniu współpracy członkowie zespołu architekta przekazują lokalnym budowniczym niezbędną wiedzę na temat parametrów poszczególnych rozwiązań.

W wielu sytuacjach założona przez Shigeru Bana organizacja Voluntary Architects Network zdobywa i przekazuje środki na pokrycie kosztów realizacji danego projektu. Japoński architekt często proponuje humanitarne rozwiązania systemowe. Istota projektu jest wypracowywana na podstawie wiedzy pochodzącej od zespołu Shigeru Ban Architects, lecz wiele szczegółowych rozwiązań, w tym modyfikacje pierwotnych założeń i dokładne wpisanie ich w miejsce lokalizacji, podsuwają miejscowi realizatorzy projektu. Metoda pracy rodzi pytanie, w jakim stopniu te osoby są współautorami projektu, a w jakim – wykonawcami projektów typowych.

Domy w Kirindzie

realizacja: 2007

miejsce: Kirinda, Sri Lanka

powierzchnia zabudowy pojedynczego budynku: 71 m²

Zespół pięćdziesięciu domów wybudowano dla muzułmańskich rodzin rybaków, które ucierpiały przez tsunami. Betonowe fundamenty sytuują domy powyżej spodziewanego poziomu  wód powodziowych . Do wzniesienia konstrukcyjnych fragmentów ścian użyto cegieł ubijanych z ziemi. Na nich opiera się drewniana konstrukcja dachu. Ceglane części ścian uzupełniono prefabrykowanymi z drewna kauczukowego odcinkami (są to zarazem meble) i układami łamanych drzwi –  dzięki nim łatwo połączyć albo rozdzielić zadaszony dziedziniec, kuchnię i główną izbę, na przykład gdy trzeba zasłonić kobiety przed spojrzeniami gości. Każdy dom ma dwie sypialnie, wchodzi się do nich przez główną izbę. Kuchnia i łazienka – niezależne pomieszczenia – są usytuowane w narożnikach z drugiej strony zadaszonego dziedzińca. Drewno kauczukowe rzadko jest stosowane w budownictwie, ale Shigeru Bana zachęciły niska cena i dostępność materiału, gdyż na Sri Lance drzewa kauczukowe masowo sadzi się na potrzeby przemysłu oponiarskiego. Na zadaszonych dziedzińcach toczy się życie rodzinne i sąsiedzkie, tam również dokonuje się naprawy sieci rybackich.

Dom w Nepalu

realizacja: 2016

miejsce: Katmandu, Nepal

powierzchnia zabudowy: 31,9 m²

Dom wzniesiony po trzęsieniu ziemi pomyślano jako rozwiązanie powtarzalne. Przewidziano różne układy rzutów przy tej samej konstrukcji. Ściany zewnętrzne wykonano ze standardowych w Nepalu framug drzwiowych, o wymiarach 0,9 ×2,1 metra. Od wewnątrz zostały wzmocnione płytami ze sklejki oraz deskami. Ramy z framug wypełniono cegłami ze zniszczonych domów. Z cegieł wymurowano też fundament. Konstrukcję dachu i ściany działowe wykonano z drewna i ze sklejki. Dach pokryto strzechą.

Szkoła średnia w Khumjungu

realizacja: 2017

miejsce: Khumjung, Nepal

powierzchnia wnętrz: 93 m²

Szkołę w himalajskiej wsi, na wysokości 3790 metrów n.p.m., uszkodziło trzęsienie ziemi. Nowy budynek mieści trzy sale lekcyjne, dostępne z zewnątrz spod podcienia. Wykorzystano konstrukcję ścian z ram framugowych, zaproponowaną wcześniej dla domów mieszkalnych w Nepalu. Zamiast cegłami ramy wypełniono kostkami z kamienia dostępnego na miejscu. Od wewnątrz ściany i dach całkowicie pokryto płytami ze sklejki. W narożnikach oraz jako słupy podpierające dach podcieni zastosowano pełnowymiarowe drewniane belki. W dachu, pokrytym ocynkowaną stalową blachą falistą, umieszczono pas doświetlający sale od góry.

Domy dla osiedla Kalobeyei w Kenii

realizacja: 2017–2019

miejsce: Kalobeyei, Kenia

Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR) zainicjował budowę w Kalobeyei osiedla dla uchodźców z Sudanu Południowego i innych krajów. Urzędnicy postanowili zaproponować alternatywę dla obozów. W przedsięwzięciu uczestniczył Shigeru Ban. Na miejscu przestudiował tradycje budowlane i dostępne materiały. Po tej wizycie powstały projekty w różnym stopniu oparte na realizacjach Shigeru Bana i lokalnych rozwiązaniach, między innymi koncepcja domu z tulei papierowych. Architekta zainspirowały ściany wypełniane gałęziami, typowe dla okolicy. Następnie wykonano prototypy czterech domów z różnych materiałów. Wybudowano osiem domów, o ścianach z drewnianych ram wypełnionych cegłami z ubijanej ziemi (wzorowano się na realizacjach dla Nepalu). Prototyp takiego domu wzniesiono też w Nairobi, aby zaprezentować tę metodę budowania urzędnikom Programu Narodów Zjednoczonych do spraw Osiedli Ludzkich (UN-Habitat).

Teksty na podstawie katalogu wystawy Shigeru Ban. Architektura i działania społeczne, red. Dominik Lisik, Hubert Trammer, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Kraków 2025.

Dziękujemy Autorom i Muzeum Manggha za zgodę na publikację. Fotografie i rysunki dzięki uprzejmości Shigeru Ban Architects i Voluntary Architects Network