Zamknięte w czterech ścianach

Feminizm, architektura i przestrzeń domowa

[…] nazwałam ją imieniem znanym nam z poematu – Anioł Domowego Ogniska. […] Była ogromnie współczująca. Niezmiernie czarująca. Absolutnie pozbawiona egotyzmu. Była mistrzynią trudnej sztuki życia rodzinnego. Codziennie się poświęcała. Jeśli na obiad podano kurczaka, brała nóżkę; jeśli akurat był przeciąg – ona siadała w przeciągu, słowem: tak została skonstruowana, że nigdy nie miała własnej myśli czy życzenia, ale zawsze wybierała współczucie z myślami i życzeniami innych. […] W tamtych czasach – w późnych latach epoki wiktoriańskiej – każdy dom miał swojego Anioła[1].

Kobieta – uosobienie cnót, strażniczka domowego ogniska, porównywana do anioła obarczonego obowiązkiem czuwania nad domem. Z oczekiwaniami skrytymi za tą metaforą mierzyła się także Virginia Woolf, podejmując pracę pisarską – oczekiwania powszechne, a nie tylko osobiste. Nie tyle luksusem, ile narzędziem wyzwolenia – przestrzenią, w której dało się podjąć własną pracę i z tej pracy utrzymać – był dla Woolf własny pokój[2]. I choć wiele kobiet z jej sfery, wchodząc w związek małżeński, zyskiwało nowy dom, częściej ich udziałem były w nim samotność i obowiązek niż emancypacja.

Pół wieku później, po drugiej stronie Atlantyku, w niejednym domu na przedmieściach – symbolu statusu społecznego – kobiety tkwiły niczym w miejscu odosobnienia. Bez szans na pracę zawodową, odcięte od społeczeństwa, wykonywały powtarzające się prace domowe z długiej listy. To zajęcie, nieopłacane i najczęściej niewidzialne, pochłaniało czas i energię, a w zamian oferowało poczucie zamknięcia. Dla wielu kobiet na całym świecie również dzisiaj dom – najbardziej intymna jednostka przestrzeni – jest miejscem bezustannej ciężkiej pracy, a czasami też przestrzenią, w której doznają przemocy.

Najprostsza definicja psychologii przestrzeni brzmi: dziedzina ta bada wpływ otoczenia fizycznego – wnętrz, architektury, krajobrazu – na ludzkie emocje, samopoczucie i zachowanie. Z perspektywy feministycznej badania te mogą koncentrować się na zagadnieniach bezpieczeństwa i kontroli nad przestrzenią, na dostępności i równości, podziale na sferę publiczną i prywatną oraz na tym, jak architektura i urbanistyka ten podział nie tylko odzwierciedlają, lecz także utrwalają. Jak przestrzeń domowa wpływa na kobiety? Czy zawsze znajdowały w niej przestrzeń osobistą, w której mogły być sobą? Zmiana perspektywy – projektowanie przez pryzmat feminizmu – wydaje się bardziej niż potrzebna, wręcz niezbędna, jeśli chcemy mówić o przestrzeni w sposób pełniejszy i bardziej prawdziwy.

Filtry, przez które patrzymy na świat

Patrzenie na świat przez filtr feministyczny jest wyborem: albo decydujemy się dostrzegać i analizować świat wokół nas przez pryzmat płci, klasy, rasy, orientacji, niepełnosprawności, albo nie. Ktoś temu myśleniu może zarzucić nadinterpretację, „wymyślanie”, bo przecież „wszyscy jesteśmy po prostu ludźmi”. Owszem, ale każdy z nas jest inny, uwikłany w sieć różnic i nierówności. Na życie każdego z nas składają się indywidualne doświadczenia. Jeśli ktoś mówi, że przestrzeń i architektura nie mają „płci”, sięga po wygodne uproszczenie. Nie istnieje przestrzeń neutralna, w mniejszym lub większym stopniu utrwala ona określony porządek społeczny, w tym role płciowe. W filozofii życiowej i perspektywie, z której będę prowadzić rozważania, najbliżej mi dziś do bell hooks[3] – amerykańskiej pisarki, poetki i teoretyczki, jednego z najważniejszych głosów czarnego feminizmu i feminizmu intersekcjonalnego. Jej spojrzenie uważam za szczególnie cenne: szerokie, przenikliwe, a zarazem nasycone empatią. Moim zdaniem zbyt rzadko zadajemy sobie pytanie nie tylko o to, czym jest feminizm, lecz także czym był i czym może się stać. Takie same pytania moglibyśmy zadawać jako projektanci i projektantki: czym jest architektura, czym kiedyś była, jaka czeka ją przyszłość? Czy architektura wspiera patriarchat, czy pogłębia podział na role społeczne i czy może odpowiedzieć na potrzeby naszego zróżnicowanego społeczeństwa?

Należy podkreślić, że nie ma jednego feminizmu. Są feminizmy – zakorzenione w odmiennych miejscach, kulturach i wspólnotach. W historiach ruchów kobiecych zdarzają się wspólne elementy i nakładające się cele, ale nie wolno mówić o kobietach jako jednolitej masie. Dominujące narracje feministyczne przez długi czas nie dostrzegały różnic – skutku klasy, rasy, miejsca pochodzenia. Czołowe przedstawicielki feminizmu drugiej fali koncentrowały się przede wszystkim na postulatach białych, wykształconych kobiet klasy średniej i wyższej – może dlatego, że aktywistki wywodziły się z tego środowiska. Dla bell hooks feminizm nie kończył się na poprawie sytuacji jednej wybranej grupy kobiet z określonej rasy czy klasy i zdecydowanie nie polegał na zdobyciu dla nich większych przywilejów niż dla mężczyzn[4]. Perspektywa feministyczna bell hooks nie zatrzymuje się na płci. Rasa i klasa są równie istotne, bo dopiero ich wzajemne powiązania, a także wynikające z nich mechanizmy opresji pozwalają głębiej zrozumieć systemy dominacji, w których tkwimy. W patriarchacie najbardziej pokrzywdzone są kobiety[5] – u jego podstaw leży biała supremacja i prawo mężczyzn do dominowania nad innymi. Łańcuch dominacji ma wiele ogniw: mężczyzna dominuje nad kobietą, dorośli nad dziećmi, biali nad niebiałymi[6]. W podejściu bell hooks szczególnie cenię nacisk na konieczność bycia otwartym: „teoria musi pozostać płynna, otwarta i reagować na nowe informacje”[7]. Dlatego feminizm wciąż ewoluuje, poszerza się jego spektrum.

Architektura, świadomie lub nie, bywa niestety materialnym nośnikiem reprezentującym i utrwalającym obecny porządek nierówności, w którym dominują tradycyjne role przypisane płciom. Dlatego moim zdaniem potrzebujemy architektury krytycznej, świadomej swojego miejsca w systemie. Ona powstanie, jeżeli część z nas podejmie próbę zaimplementowania feministycznego spojrzenia do procesu projektowego, aby wyprzeć przyjęte i powielane rozwiązania architektoniczne, które dostarczają wsparcia patriarchatowi, opresji i dominacji. Należy krytycznie badać historię architektury, „spojrzeć świeżym okiem na panujące w niej społeczne zależności – uwarunkowane płcią, kolorem skóry, seksualnością, sprawnością fizyczną i nie tylko”[8].

Klasa określa twoje zachowanie i podstawowe poglądy na życie. Twoje (zdeterminowane klasowo) doświadczenie potwierdza te poglądy, wyuczony sposób zachowania, oczekiwania wobec siebie i innych, wyobrażenia o przyszłości, sposób postrzegania i rozwiązywania problemów, sposób myślenia, odczuwania, działania. […] To właśnie te wyuczone zachowania muszą zostać dostrzeżone, zrozumiane i zmienione[9].

Tak, również my, architekci i architektki, powinniśmy być wyczuleni na własne doświadczenia, poglądy i oczekiwania, które przekładamy na projektowaną przez nas architekturę. Trudno dostrzec, że oglądamy świat przez konkretne filtry, zadanie to wymaga wysiłku i empatii. Jako projektanci często powtarzamy, że „projektujemy dla ludzi”; podkreślamy tym zdaniem wagę naszej roli społecznej. Deklarujemy, że tworzymy przestrzeń, w której ludzie „będą się dobrze czuć”. Ale kim właściwie są ci „ludzie”? Z ust projektantów i projektantek padają pompatyczne hasła, kryje się jednak za nimi skromna prawda: sama architektura nikogo nie uszczęśliwi. Kreujemy raczej tło, obramowanie dla życia kształtowanego przez historię, kulturę, doświadczenia i emocje.

Co zatem leży w naszej mocy? Próby tworzenia przestrzeni, która to życie będzie ułatwiać. Wystarczy, że każda jednostka z tej różnorodnej grupy, obarczona własną historią, potrzebami, ograniczeniami, będzie mogła korzystać z przestrzeni na równych zasadach. Uogólnianie, projektowanie „dla większości” jest pójściem na łatwiznę. Jeżeli za każdym razem będziemy generalizować w trakcie procesu projektowego, czy nie pozbawimy siebie umiejętności decentracji? Zawieszenie w apatii doprowadzi do tworzenia architektury jałowej, bez wartości. Naszym obowiązkiem jako architektów i architektek jest projektowanie w taki sposób, aby nie pogłębiać ani nie powielać dominujących porządków nierówności. Czy dom i jego organizacja przestrzenna są wolne od nierówności? Czy każdy odczuwa jego przestrzeń na równych zasadach?

Role, które pisze nam architektura

Mężczyzna mało interesuje się swoim domem, gdyż ma dostęp do całego świata […]. Kobieta natomiast zamknięta jest w małżeńskiej wspólnocie i zależy jej na tym, by zamienić to więzienie w królestwo. […] Zamyka w swych ścianach – w mniej czy bardziej kosztownej postaci – ziemską florę i faunę, egzotyczne kraje, minione epoki; zamyka męża, w którym streszcza się dla niej zbiorowość ludzka, i dziecko, które zawiera w potencjalnej formie całą jej przyszłość. Dom staje się dla niej centrum świata, a nawet jedyną jej prawdą. […] jest schronieniem, ucieczką, grotą, łonem matki, chroni przed groźbami z zewnętrz[10].

W tekstach feministycznych, niezależnie od tego, czy mają związek z architekturą, czy nie, krytyka przestrzeni domowej dotyczy przede wszystkim czterech obszarów: kuchni i pomieszczeń pomocniczych, salonu i całkowicie otwartych planów, pomieszczeń prywatnych oraz lokalizacji domu. Decyzje projektowe dotyczące tych przestrzeni mogą wspierać patriarchat i umacniać przypisane płciom role społeczne.

Jedną z najważniejszych pozycji literatury feministycznej związanej z architekturą jest książka-manifest Making Space. Women and the man-made environment (Tworzenie przestrzeni. Kobiety w męskim świecie), kolektywu projektowo-badawczego Matrix[11], wydana w 1984 roku. Autorki wzywają w niej do nowego spojrzenia na projektowanie i urbanistykę. Zastanawiają się, jak przestrzeń, w której żyjemy, wpływa na kobiece życie, źle oceniają patriarchalne produkty architektury i urbanistyki. Siła Matrix wynika z połączenia analizy warunków społecznych z krytycznym spojrzeniem na przestrzeń, zarówno miejską, jak i domową. Książka podważa metodologię badań zakorzenioną w stereotypowym obrazie rodziny, podaje w wątpliwość nierealistyczne harmonogramy dnia, schematy projektowania kuchni, ignorowanie powiązań domu z lokalnym otoczeniem i instytucjami wsparcia: sklepami, szkołami, ośrodkami zdrowia.

W eseju Homes fit for heroines: housing in the twenties (Domy skrojone pod bohaterki. Mieszkalnictwo w latach 20.) Barbara McFarlane, współtwórczyni kolektywu, analizuje zmiany zachodzące w projektowaniu domów w XX wieku. Śledzi ewolucję w podejściu do organizacji rzutu, w tym usytuowania kuchni. Podkreśla, że przy własnych inwestycjach mieszkaniowych rząd na wczesnym etapie projektowania często zakładał priorytet tradycyjnych ról kobiet, przede wszystkim jako gospodyń. W XIX wieku, gdy na rynek mieszkaniowy wkroczyły towarzystwa filantropijne, projektowano mieszkania w duchu poprawy moralności: wprowadzano oddzielne sypialnie dla dzieci w zależności od płci i wieku, wyodrębniono spiżarnię i toaletę – ze względów higienicznych, ale też dla podkreślenia prywatności i separacji gospodarstw domowych. Wzmocniona wizja domu jako przestrzeni wyłącznie prywatnej, w opozycji do sfery publicznej, wpisała się w znany nam patriarchalny model społeczny.

Podział na sferę prywatną i publiczną jest dyskutowany od lat. Carole Pateman, badaczka związków między płcią i polityką, wskazała, że klasyczna teoria umowy społecznej[12] opiera się na milczącym „kontrakcie seksualnym”, który podporządkowuje kobiety mężczyznom. To przede wszystkim mężczyzna jest uznawany za obywatela, a panujący porządek wyklucza kobiety. Upraszczając: miejsce kobiety jest w domu. Jeśli dodatkowo będzie musiała sprostać oczekiwaniu, że przede wszystkim wejdzie w rolę gospodyni, większość czasu spędzi w kuchni.

W The Gentleman’s House (Domu dżentelmena; 1864) Robert Kerr zaprojektował przestrzeń jak mechanizm dyscyplinujący: hierarchia wieku, płci i klasy zmaterializowała się w układzie pomieszczeń i korytarzy. Priorytetowo Kerr potraktował oddzielenie świata służby od świata rodziny: wprowadził osobne klatki schodowe, odrębne wejścia, rozdzielone ciągi komunikacyjne; ukrył funkcje, które powinny być niewidzialne i niesłyszalne. Kuchnia, zdecydowanie jedno z pomieszczeń „tabu”, razem ze spiżarnią i z pomieszczeniami dla służby, była podporządkowana zasadzie funkcjonalności i wydajności, w przeciwieństwie do reszty domu, zorientowanej na komfort i wystawionej na pokaz. Przez dekady powialono ten układ. W domach szeregowych z przełomu wieków kuchnię i spiżarnię lokalizowano z tyłu domu, często z osobną pralnią i spiżarnią. Razem z nimi na tył powędrowały kobiety, wyizolowane z reszty przestrzeni.

W XX wieku upowszechnił się model rodziny nuklearnej. Opierał się na rzekomo „naturalnym” podziale ról, konsekwentnie krytykowanym przez feministki, gdyż dojrzały w nim nie biologię, lecz konstrukt społeczny. Kobiecie przypadła w jego strukturach rola pełnoetatowej gospodyni domowej. Kuchnie służyły już wyłącznie gotowaniu, ich powierzchnia się skurczyła, bo teraz w ukrytym zakątku domu krzątała się już tylko jedna osoba – kobieta.

Co zatem z planami otwartymi? Zacznijmy od refleksji nad presją, jaka spoczywała na kobiecie w domu ze względu na jego charakter reprezentacyjny. W modelowym domu Roberta Kerra prestiż podkreślały przede wszystkim salon, biblioteka i jadalnia – zawsze eksponowane od frontu. Takie postrzeganie tych przestrzeni utrwalało hierarchię i wyznaczało kobiecie rolę strażniczki porządku i wizerunku domu. Salon do dzisiaj jest postrzegany jako przestrzeń reprezentacyjna. Choć formalnie uznawany za przestrzeń wspólną, w praktyce redukował prywatność domowników, zacierał granice między wypoczynkiem a pracą kobiet, a także wymuszał dbałość o dom i jego przestrzenie „na pokaz”. W Mistyce kobiecości (1963) Betty Friedan krytycznie opisuje ideę otwartej przestrzeni domów:

Rozmiary pułapki, w jaką wpadła pani domu, wydają się mieć stałą wielkość. […] otwarty plan, na jakim projektuje się – za cenę 14 990 do 54 990 dolarów – nowoczesne domy w stylu ,,ranczerskim” lub dwupoziomowe, których zbudowano miliony od Roslyn Heights po Pacific Palisades. Dają one złudzenie, iż zyskało się większą przestrzeń za nieduże pieniądze, ale kobiety, którym sprzedano te domy, w zasadzie muszą żyć zgodnie z zasadami mistyki kobiecości. W domach tych nie ma ścian działowych ani drzwi; kobieta krząta się w pięknej kuchni, wyposażonej w urządzenia elektryczne, nawet na moment nie jest oddzielona od swych dzieci. Nie potrzeba jej ani chwili samotności, nie musi być sama ze sobą. W tych hałaśliwych, pełnych harmidru domach o otwartej przestrzeni, bez ścian działowych może zapomnieć o własnej tożsamości. Taki układ przestrzenny domu sprzyja rozrastaniu się obowiązków domowych tak, że zaczynają one wypełniać cały czas, nie pozostawiając ani chwili na nic innego[13].

Analiza Friedan ujawnia, że otwarta przestrzeń w domu nie była neutralnym rozwiązaniem projektowym, wykazywała wiele cech mechanizmu presji – wymuszała ciągłe sprzątanie i czuwanie nad domem. Zgodnie z „naturalnym” podziałem obowiązków mężczyzna opuszczał dom na cały dzień, a cała odpowiedzialność spadała na kobietę. W ten sposób architektura stawała się narzędziem utrwalania hierarchii społecznej, kulturowych oczekiwań wobec kobiet i ograniczenia ich autonomii.

Daphne Spain, amerykańska badaczka między innymi podziału przestrzeni – także domowej – i jego wpływu na doświadczenia kobiet, w książce Gendered Spaces (Przestrzenie naznaczone płcią; 1992) pokazuje, jak układ pomieszczeń kształtuje obowiązki domowe, dostęp do prywatności i autonomię kobiet. Kuchnia, przestrzeń pracy, została kulturowo przypisana kobiecie; gabinet i pokój hobby przypadły mężczyźnie. Podobnie jak Virginia Woolf we Własnym pokoju pisała o konieczności posiadania własnej przestrzeni jako warunku twórczości i niezależności, tak Spain podkreśla, że prywatny pokój to nie luksus, lecz potrzeba – miejsce, które pozwala kobiecie na skupienie, rozwój osobisty i odpoczynek.

Feministyczne narracje raz po raz przypominają, że kobieta potrzebuje swojego miejsca, innego niż zredukowane do kuchni, sypialni i salonu, czyli do przestrzeni naznaczonych obowiązkami wobec innych. We własnym pokoju znajdzie nie tylko azyl w świecie niekończących się prac domowych, ale też przestrzeń samostanowienia – materialny znak prawa do bycia sobą, poza rolą gospodyni, matki, partnerki. Salon, otwarty i wystawiony na pokaz, nie daje tego poczucia intymności; każda wspólna przestrzeń może nieść ze sobą presję oczekiwań.

Szesnaście z dwudziestu ośmiu żon chodziło na psychoterapię lub psychoanalizę; osiemnaście zażywało środki uspokajające, kilka próbowało popełnić samobójstwo, a kilka hospitalizowano z powodu depresji lub niesprecyzowanych stanów psychotycznych. […] Dwanaście kobiet miało pozamałżeńskie romanse – naprawdę albo przeżywając je tylko w wyobraźni[14].

Wśród mieszkanek amerykańskich suburbiów nie brakowało kobiet wykształconych, które małżeństwo sprowadziło do roli pełnoetatowych gospodyń domowych. Po II wojnie światowej masowe przeprowadzki na przedmieścia spowodowały ich gwałtowny rozrost. Ideologię domu i jego rolę w utrwalaniu tradycyjnych podziałów płciowych krytykowała między innymi Dolores Hayden, amerykańska profesor architektury. Jej zdaniem w kulturze zachodniej dom był utożsamiany z „naturalną” przestrzenią kobiety – przypisany do sfery prywatnej, w której praca domowa pozostawała niewidoczna i niedoceniana.

Amerykański model suburbiów, oparty na rozproszonych domach jednorodzinnych, potęgował izolację kobiet, które funkcjonowały wyłącznie z dziećmi i obowiązkami w granicach własnej parceli; trudno przy takim stylu życia o kontakty społeczne. Hayden wskazywała, że utrwalone w kulturze przedstawianie domu jako miejsca miłości, bezpieczeństwa i harmonii jest konstruktem ideologicznym, służy maskowaniu nierówności płciowych i ekonomicznych oraz utrwala patriarchalny model rodziny nuklearnej.

Aby to zmienić, Hayden postulowała „wyzwolenie domu” ze strefy prywatnej: uwidocznienie pracy wykonywanej w przestrzeni domowej i zerwanie z kultem rodziny nuklearnej, bo wzmacnia on izolację. Zaproponowała wspólne kuchnie, pralnie, żłobki oraz mieszkania kooperatywne – wspólnotowe rozwiązania przestrzenne, w których codzienna logistyka była reorganizowana tak, by emancypować kobiety i wspierać różnorodne formy gospodarstw domowych.

Przestrzeń, która pamięta o kobietach

Kobiety epoki wiktoriańskiej spędzały życie w przestrzeniach udekorowanych równie misternie jak ich stroje. Dom, nawet jeśli okazały i pełen ozdobnych detali, zazwyczaj był klatką – przestrzenią pozbawioną prawdziwej autonomii. Przez stulecia za fasadami wielu domostw krył się rytuał codzienności: kobiety więzły w powtarzalnych czynnościach, w kuchniach i pralniach, ze zmiotką pochylone nad zakamarkami, by nie narazić się na zarzut o niedbałość. Inne trwały w izolacji, w szeregach niemal identycznych budynków, ustawionych w równych odstępach wzdłuż jednakowych ulic. Mieszkanki były tam zamknięte, spychane na margines, pozbawione własnej przestrzeni. Ich ruch w świecie ograniczał się do trajektorii wyznaczonych przez obowiązek.

Czy przestrzeń, w której zakodowane są obowiązki, która blokuje bycie sobą, może pozytywnie na nas wpływać? Nie. Czy podjęto więc próbę uwolnienia się z narzuconych ram? Tak. W latach 1992–1997 zespół architektek pod kierunkiem Franziski Ullmann zaprojektował Frauen-Werk-Stadt w Wiedniu, pierwsze w Europie osiedle mieszkaniowe, które w pełni podporządkowano zasadom projektowania równościowego. Wiedeń jest światowym pionierem w gender mainstreamingu[15] i gender budgetingu[16]. Sztandarowy projekt urbanistyczny i plan generalny autorstwa Ullmann zwyciężył w procesie oceny eksperckiej. Łącznie zaplanowano 359 mieszkań, z czego 179 zleciło miasto Wiedeń (architektki: Franziska Ullmann i Liselotte Peretti), a 180 – stowarzyszenie mieszkaniowe (architektki: Elsa Prochazka i Gisela Podreka). W pracach projektowych uczestniczyły również architektka krajobrazu Maria Auböck i artystka Johanna Kandl. Osiedle powstawało z myślą o ułatwianiu kobietom codziennego życia: wzięto pod uwagę bliskość przystanków komunikacji publicznej, szkoły, żłobka, sklepów, przychodni, a także przestrzeni wspólnych, w których spotykają się sąsiedzi, można się wymienić opieką nad dziećmi.

Cechy osiedla sprzyjają dzieleniu się pracą, wzajemnemu wsparciu, odzyskiwaniu czasu dla siebie. Wnętrza mieszkań projektowano dążąc do elastyczności: ruchome ścianki i duże kuchnie otwarte na przestrzeń dzienną sprzyjają nie izolacji, lecz uczestnictwu w życiu domowym i we wspólnocie. Szczególną przyłożono do bezpieczeństwa: przejścia są oświetlone, a wejścia dobrze widoczne, nie uświadczysz tam ciemnych zaułków. Projektantki podjęły próbę przepisania ideologii domu – odejścia od modelu, w którym kobieta zostaje zamknięta w sferze prywatnej, odizolowana od świata zewnętrznego. We Frauen-Werk-Stadt każdy dom należy do sieci – otwarty, skomunikowany, zanurzony w życiu miejskim. W tym sensie projekt był polityczny: architektura została użyta jako narzędzie zmiany społecznej, przytyk pod adresem przestrzeni, która przez stulecia spychała kobiety na margines.Osiedlem projektantki starały się odpowiedzieć na pytanie, czy przestrzeń może realnie wspierać emancypację – w języku architektury spisały manifest[17]. I choć nie wszystkie założenia zostały spełnione, projekt przypadł wiedeńczankom i wiedeńczykom do gustu – powstały Frauen-Werk-Stadt II(2004–2006) i Frauen-Werk-Stadt III (2013). Eksperyment zrodził aktywną politykę projektowania przestrzeni.

Odrzucając znane, staniemy się lepsi

Architektura może kontrolować i ograniczać. Organizacja domu kształtuje doświadczenia psychiczne: ciągła obecność w kuchni i jadalni, brak możliwości wycofania się do przestrzeni prywatnej wpływają na poczucie autonomii i tożsamości kobiet. Jeśli większość czasu spędzamy na gotowaniu, sprzątaniu lub opiece nad dziećmi, stale dostępne dla innych, pojawia się poczucie braku prywatności. Długotrwałe wykonywanie powtarzalnych obowiązków domowych może wpędzić w poczucie beznadziei, w przekonanie, że nikt nas nie docenia. Na ratunek przychodzą wtedy przestrzenie wspólne – obowiązki w nich nie znikną, ale nie będziemy ich wykonywać w izolacji. Nasze potrzeby zmieniają się w czasie, więc sprawdzi się elastyczny układ mieszkań.

Fundamentalne pytanie, jakie powinni zadawać sobie architekci i architektki, brzmi: czy potrafimy i mamy szansę projektować przestrzeń w taki sposób, aby odpowiadała na potrzeby użytkowników, a jednocześnie nie zamykała ich w opresyjnych rolach? Innymi słowy, czy można zaprojektować dom, który nie narzuca kobiecie tradycyjnej roli gospodyni domowej? Wydaje się, że tutaj architektura działa jednokierunkowo: może być narzędziem utrwalania hierarchii społecznych, ale nie ma mocy całkowitego wyzwolenia człowieka z ról, w których wbrew jego woli obsadza go kultura. Feministyczne dyskusje społeczne zaowocowały przyczynkiem do kwestionowania podziału na płcie i przypisaną im rolę w społeczeństwie, ale też w przestrzeni. Większość feministek uważa, że podział na mężczyzn i kobiety jest wytworem społecznym, nie biologicznym.

Historia, do tej pory tworzona przez mężczyzn, w tym historia architektury, wymaga rewizji. Wszyscy powinniśmy odzyskiwać historię kobiet, również w architekturze, między innymi poprzez badania archiwalne i rekonstrukcje biografii, odnajdywanie zapomnianych projektów. Architekci i architektki stoją wobec konieczności krytycznego odczytywania tego, co uznajemy za kanon, i demaskowania mechanizmów wykluczania kobiet z edukacji lub pracy zawodowej w architekturze. Tylko z tym komponentem uda się realnie zdefiniować problemy społeczne i projektowe. Jeżeli przestrzeń utrudnia komukolwiek życie ze względu na płeć, rasę, klasę, sprawność lub orientację, to znaczy, że architekci i architektki niewłaściwie wywiązali się z zadania. Społeczny porządek, w którym mężczyźni dominują w przestrzeni publicznej, a kobiety są zamknięte w przestrzeni domowej, odcisnął piętno na architekturze. Świadomość tych zależności jest pierwszym krokiem ku zmianie. Nie wierzę, że architektura sama z siebie obali patriarchat lub zmieni świat. Może jednak, poprzez nasze codzienne decyzje projektowe, służyć poprawie jakości życia i budowaniu bardziej równościowej przestrzeni.